Ömer Ünal

24 Kasım  2025

(Ünal, 2025)

1-Mitolojiyi “ortak hafızamızın aynası” olarak tanımlıyorsunuz. Türk mitolojisinin, Türk milletinin kültürel hafızasını nasıl yansıttığını düşünüyorsunuz?

Mitolojiyi “ortak hafızamızın aynası” olarak tanımlamak, mitlerin toplumların geçmişten günümüze taşıdığı değerler, inançlar, ritüeller ve anlam dünyalarını yansıttığını ifade eder. Türk mitolojisi de Türk milletinin kültürel hafızasını güçlü bir şekilde yansıtır, çünkü bu mitler, milletimizin tarih boyunca karşılaştığı zorluklar, yaşam biçimi, dünya görüşü ve doğa ile kurduğu ilişkiyi anlamamıza yardımcı olur.

Türk mitolojisi, göçebe yaşamın izlerini, doğa unsurlarına duyulan saygıyı ve kahramanlık gibi önemli değerleri yansıtır. Örneğin, Umay Ana figürü, Türk toplumunun kadına ve anneye verdiği önemi gösterirken; Bozkurt efsanesi, kurtarıcı bir lider figürünü ve dayanışma ruhunu temsil eder. Ayrıca Ergenekon Destanı, milletimizin yeniden doğuş, zorlukları aşma ve yeni bir başlangıç yapma gücüne olan inancını simgeler.

Türk mitolojisinde yer alan mitolojik varlıklar ve efsaneler, Türk milletinin doğa olaylarını, mevsim döngülerini ve yaşamın döngüselliğini nasıl kavradığını da gösterir. Gök Tengri inancı ve ağaç kültü gibi unsurlar, Türklerin doğa ile kurduğu derin bağlantıyı ifade eder.

Sonuç olarak, Türk mitolojisi, sadece bir geçmiş yansıması değil, aynı zamanda bugün hâlâ kültürel kodlarımızı anlamamızı sağlayan bir rehberdir. Bu mitler, Türk milletinin kültürel hafızasını, kimliğini ve dünya ile olan ilişkisini anlamamızda önemli bir kaynak oluşturmaktadır.

2-Hocam, ÖBA konuşmanızda, “Gerçekçi olay ve kahramanlardan mitolojik hikâyeler çıkmıştır” diyorsunuz. Bu dönüşüm sürecinde sözlü aktarımın rolü nedir?

"Gerçekçi olay ve kahramanlardan mitolojik hikâyeler çıkmıştır" ifadesi, mitlerin çoğunlukla gerçek tarihsel olaylara ve kişilere dayandığını, ancak zamanla toplumsal bellekte yeniden şekillenerek mitolojik bir boyut kazandığını ifade eder. Bu dönüşüm sürecinde sözlü aktarımın rolü son derece büyüktür.

Sözlü kültür, mitlerin nesilden nesile aktarılmasını sağlayan en temel araçtır. Türk kültüründe ozanlar, şamanlar ve destan anlatıcıları gibi geleneksel aktarıcılar, olayları anlatırken yalnızca bilgi taşımakla kalmamış, aynı zamanda bu anlatıları yeniden yorumlamış ve toplumun ihtiyaçlarına göre zenginleştirmiştir. Bu süreçte gerçek olaylar ve kahramanlar, anlatıcının hayal gücü, dinleyicilerin beklentileri ve dönemin sosyal-kültürel koşulları doğrultusunda yeni anlamlar kazanmıştır.

Örneğin, bir kahramanın gerçek hayattaki başarıları, zamanla abartılarak doğaüstü bir güce dönüştürülmüş ve bu kahraman mitolojik bir figüre evrilmiştir. Dede Korkut Hikâyeleri’nde Bamsı Beyrek gibi kahramanların maceraları, tarihsel gerçeklikten beslenirken zamanla destansı bir özellik kazanmıştır. Bu durum, sözlü aktarımın doğal bir sonucudur; çünkü her anlatıcı, hikâyeyi kendi diline, üslubuna ve dinleyici kitlesine göre şekillendirmiştir.

Sözlü aktarım aynı zamanda toplumun değerlerini, korkularını ve umutlarını mitlere yansıtarak, gerçekçi olayları daha geniş bir kültürel çerçeveye yerleştirmiştir. Bu nedenle, sözlü kültür, mitolojik hikâyelerin oluşumunda hem bir koruyucu hem de yaratıcı bir güç olarak işlev görmüştür. Mitlerin canlılığını ve evrenselliğini koruması da bu sözlü aktarım geleneği sayesinde mümkün olmuştur.

3- Yine ÖBA konuşmanızda,  “Doğaüstü olaylar ve olağanüstü karakterlerin hayal dünyasını zenginleştirdiğini” söylüyorsunuz. Bu bağlamda Türk mitolojisinin günümüz çocuk edebiyatında nasıl kullanılabileceğini düşünüyorsunuz?

Türk mitolojisindeki doğaüstü olaylar ve olağanüstü karakterler, günümüz çocuk edebiyatında zengin bir ilham kaynağı olabilir. Mitolojinin hayal gücünü besleyici unsurları, çocukların hem eğlenmesini hem de kültürel değerlerle tanışmasını sağlayacak bir araç olarak kullanılabilir. İşte bu bağlamda Türk mitolojisinin çocuk edebiyatına uyarlanabileceği bazı yaklaşımlar:

1. Mitolojik Karakterlerin Modern Hikâyelere Taşınması

Türk mitolojisinde Umay Ana, Erlik Han, Bozkurt, Alp Er Tunga gibi güçlü figürler, çağdaş hikâyelere adapte edilerek çocukların tanıyabileceği kahramanlar hâline getirilebilir. Örneğin, bir çocuk kitabında Umay Ana, bir çocuğa rehberlik ederek ona cesaret ve merhamet öğretebilir. Böylece mitolojik figürler, çocukların hayal gücünü zenginleştiren ve aynı zamanda değerler aktaran karakterler olur.

2. Fantastik ve Macera Hikâyeleri

Mitolojik ögeler, fantastik maceraların temeli olarak kullanılabilir. Örneğin, bir çocuk kahraman, Ergenekon Vadisi’ne yolculuk yapabilir veya Gök Tengri’nin dünyasında önemli bir görevi tamamlamak için mücadele edebilir. Bu tür hikâyeler, çocuklara eğlenceli bir okuma deneyimi sunarken, aynı zamanda Türk kültürüne ait mitolojik temaları öğretir.

3. Doğa ve Çevre Bilinci

Türk mitolojisi, doğa unsurlarına saygıyı ve insanın doğayla uyumlu bir yaşam sürmesi gerektiğini vurgular. Bu, çocuk edebiyatında çevre bilincini artırmak için kullanılabilir. Örneğin, ağaç kültü veya su ruhları gibi mitolojik unsurlar, çocuklara çevreyi korumanın önemini anlatan hikâyelerde yer alabilir.

4. Eğitici ve Etkileşimli Kitaplar

Mitolojik ögeleri içeren bulmacalar, oyunlar ve etkinliklerle zenginleştirilmiş kitaplar, çocukların mitolojiyle etkileşim kurmasını sağlayabilir. Örneğin, Türk mitolojisindeki bir kahramanın yaşadığı bir macerayı çözmek için çocuklara yöneltilen görevler ve bulmacalar eğitici bir yöntem olabilir.

5. Mitolojinin Evrensel Değerlerinin Vurgulanması

Türk mitolojisindeki kahramanlık, dayanışma, adalet ve fedakârlık gibi evrensel temalar, hikâyelerin merkezine yerleştirilebilir. Bu temalar aracılığıyla çocuklar, kültürel kökleriyle bağ kurarken aynı zamanda ahlaki değerler kazanabilirler.

Özetle:

Türk mitolojisi, çocuk edebiyatını zenginleştirmek için hem içerik hem de estetik açıdan çok geniş bir olanak sunar. Mitolojik hikâyeler, çocukların hayal gücünü geliştirmekle kalmaz, aynı zamanda kültürel mirasımızı gelecek nesillere aktarmanın da bir yolunu açar. Bu nedenle, Türk mitolojisinin fantastik unsurları, macera dolu hikâyeler ve eğitici kitaplar aracılığıyla çocuk edebiyatında aktif bir şekilde yer bulabilir. Burada kitaplarımı da örnek olarak göstermek istiyorum. Yeşim Taşı Efsanesi üçlemesi tam da bu sebeple yazılmıştır.

4-Türk mitik inanışları kültürel ürünlere dönüşebilir mi ?Sizce Türk mitolojisi, modern sanat ve edebiyat ürünlerine yeterince yansıtılıyor mu?

Türk mitik inanışları kültürel ürünlere dönüşebilir mi?

Evet, Türk mitik inanışları kültürel ürünlere kolaylıkla dönüşebilir. Türk mitolojisi, güçlü semboller, zengin karakterler ve derin temalar barındırdığı için sanattan edebiyata, sinemadan oyun tasarımına kadar birçok alanda ilham kaynağı olabilir. Örneğin:

• Görsel Sanatlar: Mitolojik figürler resim, heykel veya dijital sanat eserlerinde modern estetik anlayışla yeniden yorumlanabilir. Meryem Çimen ve Bartu Bölükbaşı bunu gayret iyi şekilde yapıyorlar. Mehmet Sağ hocamızın çalışmalarına da bakılabilir.

• Müzik: Türk mitolojisindeki kahramanlık destanları ve doğaüstü olaylar müzikal anlatımlara veya opera gibi dramatik performanslara ilham verebilir. Bu alanda İlyas Öztürk, YAŞRU, YABGU gibi grupları da örnek verebilirim.

• Sinematografi: Türk mitolojisindeki destanlar ve efsaneler, epik filmler, animasyonlar veya diziler için özgün senaryolar sunabilir.

• Edebiyat: Romanlar, hikâyeler ve şiirler, mitolojik ögeleri modern hikâyelerle birleştirerek okuyucuların ilgisini çekecek şekilde yazılabilir.

• Oyun ve Dijital Medya: Mitolojik temalı bilgisayar oyunları veya sanal gerçeklik projeleri, genç neslin mitolojiyle bağ kurmasını sağlayabilir. Uruz adlı oyunun senaryo kadrosunda yer aldığımı da eklemeliyim.

Türk mitolojisi modern sanat ve edebiyata yeterince yansıtılıyor mu?

Maalesef, Türk mitolojisi modern sanat ve edebiyatta yeterince yer bulamıyor. Bunun birkaç sebebi olduğunu düşünüyorum:

1. Bilgi Eksikliği ve Kaynak Yetersizliği:
   Türk mitolojisiyle ilgili akademik çalışmalar sınırlıdır ve mitolojik ögeler hâlâ genel kamuoyunda yeterince tanınmamaktadır. Bu durum, sanatçıların veya yazarların bu zengin kaynağı keşfetmesini zorlaştırmaktadır.

2. Batı Mitolojisinin Etkisi:
   Popüler kültür, Batı mitolojisi (örneğin Yunan, Roma veya İskandinav mitolojisi) etrafında şekillenmiştir. Türk mitolojisi, bu baskın anlatılarla yarışacak bir görünürlük kazanamamıştır.

3. Yaratıcılığın Eksik Kullanımı:
   Türk mitolojisi, modern hikâye anlatıcılığına uyarlanabilirlik açısından çok zengin bir kaynak olmasına rağmen, günümüz sanatçılarının bu potansiyeli tam anlamıyla değerlendirdiği söylenemez.

Neler Yapılabilir?

Türk mitolojisinin modern sanat ve edebiyatta daha fazla yer bulabilmesi için birkaç öneri:

1. Mitolojik İçeriklerin Tanıtılması: Türk mitolojisini geniş kitlelere tanıtacak belgeseller, kitap serileri ve halk etkinlikleri düzenlenebilir.

2. Sanatçılar ve Yazarlar İçin Teşvikler: Türk mitolojisi temalı eserler için ödüller ve fonlar sağlanarak sanatçıların bu alana yönelmesi teşvik edilebilir.

3. Eğitim Sistemine Entegrasyon: Türk mitolojisi okullarda ders içeriklerine daha geniş çapta dâhil edilebilir.

4. Medya ve Popüler Kültür: Animasyon diziler, filmler ve oyunlar aracılığıyla mitolojik hikâyeler modern formatlarla yeniden anlatılabilir.

Sonuç olarak, Türk mitolojisi, modern sanat ve edebiyatta hak ettiği yeri bulacak potansiyele sahiptir. Ancak bu potansiyelin hayata geçirilmesi için daha bilinçli bir yaklaşım ve bu mirasa sahip çıkacak projeler gereklidir.

5-“Türklerin geçmişten bugüne mitolojik hikâyelerle karşılaştıkları olayları anlamlandırdığını” ifade ediyorsunuz. Bu hikâyeler modern toplumu anlamada da rehber olabilir mi?

Evet, Türk mitolojik hikâyeleri modern toplumu anlamada rehber olabilir. Bu hikâyeler dayanışma, adalet, kahramanlık ve doğa sevgisi gibi evrensel değerleri işler. Ergenekon Destanı gibi anlatılar zorluklardan yeniden doğmayı, Bozkurt efsanesi liderliği ve umutlu bir yeniden inşayı simgeler. Mitolojinin doğa ve çevre sevgisi, modern çevre sorunlarına yönelik farkındalığı artırabilir. Ayrıca, bireylerin krizleri aşma gücüne dair metaforik bir rehber sunar ve kimlik sorunlarına çözüm bulmada yardımcı olabilir. Türk mitolojisi, kültürel mirası koruyarak bugünkü sorunları anlamlandırmaya katkı sağlar.

6-Türk mitolojisinin bir unsuru olan cazı öğrencilerin hayal dünyasını zenginleştirip edebi ürünlere dönüşümü günümüz toplumunun kültürel bilincine nasıl katkı sağlar?

Evet, cazı figürünün Türk mitolojisindeki farklı yönlerini keşfetmek, öğrencilerin kültürel birikimlerini derinleştirir. Cazının süpürge yerine küpe bindiğini öğrenmek, onların hayal gücünü beslerken aynı zamanda Türk mitolojisinin Batı mitolojisinden ne kadar farklı ve özgün olduğunu anlamalarını sağlar.

Bu tür ayrıntılar, kültürel mirası daha ilgi çekici bir şekilde aktarmaya yardımcı olur ve öğrenciler, Türk mitolojisindeki cazı figüründen esinlenerek yeni hikâyeler, şiirler veya görsel çalışmalar üretebilir. Bu sayede, Türk mitolojisi sadece geçmişin bir parçası olmaktan çıkar, modern toplumda yaratıcı bir öğe ve kültürel bilinç kaynağı hâline gelir.

7-Karadeniz Çepnileri’nde varlığı bilinen Kalandar kutlaması, Mayıs Yedisi gibi inanışlarla bağlantısı olan cazılık inanışı farklı formlarda da olsa Deşt-i Kıpçak(Kırım Havzası) ve Balkanlarda kendini göstermektedir. Bu durum ulusal ve uluslararası bir festivale dönüşebilir mi?

Evet, cazılık inanışı ve ona bağlı ritüeller ulusal ve uluslararası bir festivale dönüşebilir. Karadeniz Çepnileri’nde Kalandar kutlaması ve Mayıs Yedisi gibi inanışlarla bağlantılı cazılık ritüelleri, Türk kültürünün yerel motiflerini vurgularken, Deşt-i Kıpçak (Kırım Havzası) ve Balkanlardaki benzer inanışlarla kültürel bir köprü kurar. Bu ortak bağ, farklı bölgelerden geleneklerin bir araya getirilip sergilendiği bir festival için güçlü bir temel oluşturur.

Böyle bir festival:

1. Yerel Kültürün Korunması: Cazılık inanışını ve ritüellerini yaşatarak genç nesillere aktarır.

2. Kültürlerarası Bağlılık: Kırım, Balkanlar ve Anadolu'dan gelen grupların katılımıyla zengin bir kültürel etkileşim sağlanır.

3. Turizmin Desteklenmesi: Bu tür etkinlikler, hem yerli hem de yabancı turistleri çekerek kültürel turizmi canlandırır.

4. Sanat ve Edebiyatı Teşvik: Festivalde mitolojik hikâyelerden esinlenen gösteriler, tiyatrolar ve edebi atölyeler düzenlenebilir.

Uluslararası bir boyut kazandırmak için UNESCO’nun Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi gibi platformlardan destek alınabilir. Böylece, cazılık inanışının yerel kökenleri korunurken, küresel bir kültürel farkındalık yaratılabilir.

8-Türk mitolojisinin bir unsuru olan cazı inancı, dijital uygulamalarla hayal dünyasını zenginleştiren ürünlere  (belgesel, hikaye, resim, kitap vb.) dönüştürülmesi günümüz toplumuna hangi hususlarda katlı sağlar?

Türk mitolojisinin cazı inancının dijital uygulamalarla zenginleştirilerek farklı ürünlere dönüştürülmesi, günümüz toplumuna birçok açıdan katkı sağlayabilir:

1. Kültürel Mirasın Korunması: Cazı inancı gibi mitolojik unsurların dijital belgesel, hikâye, resim ve kitap gibi ürünlerle sunulması, Türk mitolojisinin modern araçlarla nesilden nesile aktarılmasını sağlar. Böylece, unutulma riski taşıyan kültürel değerler korunur.

2. Kültürel Kimlik ve Farkındalık: Dijital içerikler, Türk mitolojisine ait figürlerin tanınmasını artırır ve topluma kendi kökleriyle bağ kurma fırsatı sunar. Özellikle genç nesil, cazı gibi figürler aracılığıyla kendi kültürel mirasını tanır ve sahiplenir.

3. Yaratıcılığı ve Hayal Gücünü Geliştirme: Mitolojik unsurların dijital araçlarla yeniden yorumlanması, bireylerin hayal gücünü geliştirir. Oyunlar, animasyonlar ve hikâyeler aracılığıyla cazı figürü, eğlenceli ve öğretici bir şekilde sunulabilir.

4. Sanat ve Edebiyata İlham: Dijital uygulamalar, yazarlar, sanatçılar ve tasarımcılar için ilham kaynağı olur. Cazı inancı, fantastik öykülerden görsel sanatlara kadar farklı disiplinlerde yeni eserlerin yaratılmasına katkı sağlar.

5. Eğitimde Kullanım: Mitolojik unsurların dijital hikâyeler veya belgesellerle eğitime entegre edilmesi, çocukların Türk mitolojisini öğrenmesini kolaylaştırır ve eğlenceli bir öğrenme ortamı sunar.

6. Turizm ve Ekonomik Katkı: Dijital ürünler, cazı inancı gibi mitolojik unsurları uluslararası platformlara taşıyarak kültürel turizmi destekler. Belgeseller ve sanal gerçeklik uygulamalarıyla, Türk mitolojisi küresel tanınırlık kazanabilir.

Sonuç olarak, cazı inancının dijital ürünlere dönüştürülmesi, kültürel mirasın korunmasından yaratıcılığa kadar toplumun birçok alanına değerli katkılar sağlar.

Örneğin kaleme aldığım eserlerim:

1. "Büyülü Pusula": Bu kitabında Halikarnas Balıkçısı ve Defne’nin mitolojik ögelerle bezeli fantastik bir yolculuğa çıktığını görüyoruz. Türk mitolojisinin çevre bilinci ve doğanın korunması gibi evrensel temalarla birleşmesi, cazı gibi figürlerin de modern meselelerle ilişkilendirilerek anlatılabileceğini gösteriyor.

2. "Yeşim Taşı Efsanesi" (Karanlık Dünyaya Yolculuk Serisi): Mitolojik unsurların fantastik bir maceraya dönüştüğü bu eser, çocukların hayal gücünü zenginleştiren ve onlara Türk mitolojisini tanıtan bir model sunuyor. Cazı gibi figürler bu tür maceralarda başkahramanın karşısına çıkan ya da ona rehberlik eden bir unsur olarak işlenebilir.

3. "Kayıp Mısranın Peşinde" kitabın, cazı gibi mitolojik figürlerin modern edebiyata uyarlanması konusunda harika bir örnek olabilir. Bu eserde mitolojik ve edebi unsurların bir araya gelerek kültürel bir yolculuğa dönüştüğünü görüyoruz. Cazı gibi bir figür, bu tür bir hikâyede gizemli bir rehber, bir sınav sunucu ya da başkahramanın karşılaştığı bir zorluk olarak yer alabilir.

Örneğin, cazı figürü hikâyede, kayıp mısrayı koruyan mistik bir varlık ya da onu bulmak için kahramana bilmece dolu ipuçları veren bir karakter olarak tasarlanabilir. Bu şekilde, Türk mitolojisinin bir unsuru olan cazı, hikâyenin fantastik yapısına eklenerek hem okuyucunun hayal gücünü zenginleştirir hem de Türk kültürel mirasını tanıtır. Böyle bir yaklaşım, cazı figürünün edebiyat ve diğer dijital ürünlerde güçlü bir temsil kazanmasına katkı sağlar.

Bu örnekler, cazı inancı gibi mitolojik figürlerin dijital belgesellerden hikâyelere ve kitaplara kadar çok çeşitli ürünlerde nasıl işlenebileceğini ve topluma hayal gücünü, kültürel bilincini ve çevreye duyarlılığını artırma gibi çok yönlü katkılar sağlayabileceğini gösteriyor.